Van economie naar commons

De commons is een verzamelnaam voor ideeën en praktijken voor een nieuwe economie. De commons richt zich op samenwerking en is gebaseerd op de gulheid van mensen en van de natuur. De commons verwijst naar de manier waarop je samen kan bouwen aan voorzieningen en hulpmiddelen. Het gaat om een andere kijk op wat waarde is, hoe je kan samenleven en aan de toekomst bouwen.

De commons helpen ons om opnieuw na te denken over de manier waarop we bijdrages leveren aan de maatschappij en de manier waarop de natuur dienstbaar is aan ons. Er zijn inmiddels ook talloze hulpmiddelen beschikbaar die de sociale en productieve bijdragen mogelijk maken. Die zijn vaak heel modern, maar tegelijkertijd geïnspireerd op vormen van samenwerking die al eeuwen bestaan. Hieronder staan diverse voorbeelden die helpen uitleggen hoe de commons werken. Met deze ideeën kunnen we de spelregels van ‘de economie’ blijvend verbeteren.

Ook voor de politiek zijn de commons een mogelijkheid. De politiek kan door het anders heffen van belastingen, het veranderen van bepaalde regels voor burgers en bedrijven en het aanpakken van financiële structuren zorgen dat de commons ruimte krijgen, en niet alles steeds in concurrentie of met uitputting tot stand komt. De concrete veranderingen moeten nog beter worden uitgewerkt en zullen per buurt, land of regio verschillend zijn. De voorbeelden hieronder dienen ter inspiratie: als we onze ogen openen, worden de commons een mogelijkheid náást de markteconomie en kunnen we van beide mechanismes de beste kwaliteiten meepakken.

‘Ontketening’ van productie

Door de grote fysieke en psychologische afstand tussen producent en consument is de betrokkenheid bij de landbouw en industrie laag. De lange ketens resulteren in eenheidsworst, uitputting van grond en arbeidskrachten, en een argeloze consument die voor duurzame producten afhankelijk is van een onverschillig systeem. Kortere ketens zorgen voor een groter bewustzijn en daardoor voor een zorgzamere omgang met hulpbronnen, medewerkers en het eindproduct.

Efficiëntie door zorgvuldigheid

Efficiëntie is essentieel voor een duurzame economie. Grootschalige productie kan daar bevorderlijk voor zijn, maar kleinschalige productie juist ook. Sociale en ecologische processen zijn dynamisch en complex. Juist door aandacht te schenken aan lokale processen en omstandigheden, kan er heel efficiënt worden geproduceerd. Zo wordt de kracht van binnenuit gebruikt en worden ‘inputs’ van buitenaf, zoals fossiele energie of kunstmest of lagelonenarbeid, zoveel mogelijk vermeden.

Nieuwe valuta, nieuwe kredietverlening

Ons geld stroomt de hele wereld over en is onverschillig voor de dingen die we belangrijk vinden. Het is in overvloed aanwezig op plekken waar het weinig goeds voortbrengt, en schaars waar we het juist willen hebben. Maar het is niet nodig om slechts één munt te gebruiken. Met alternatieve valuta en nieuwe kredietsystemen is het mogelijk om de regionale economie te versterken. Nieuwe valuta faciliteren de commons door sociale en ecologische bijdragen te faciliteren en weerbaar te maken tegen het grote geld.

Commons ontlasten, uitputting belasten

Het toevoegen van waarde door arbeid en creativiteit wordt nu vrij zwaar belast. Bovendien is het moeilijk om buiten ‘de arbeidsmarkt’ bijdragen te leveren: die worden onvoldoende gewaardeerd. Het verminderen van loonbelasting en lastendruk voor kleine, sociale ondernemers is een belangrijke stap. Een negatieve inkomstenbelasting of basisloon helpt al helemaal. Aan de andere kant gaat de uitputting van het milieu nu nog vrijuit. Overheden kunnen belastingen verschuiven zodat het onttrekken van waarde duurder wordt, terwijl de commons worden ontlast.

Cap and share

Bepaalde ‘publieke goederen’ zijn zodanig schaars dat er op moet worden toegezien dat ze efficiënt en eerlijk worden verdeeld. Denk aan de atmosfeer (schone lucht en het klimaat), de fosfaatkringloop en schaarse metalen. Als de overheid limieten stelt, kan de markt zijn werk doen. Maar iedereen is van deze hulpbronnen afhankelijk. ‘Cap and share’ betekent dat individuen elk een eerlijk deel krijgen verzekerd, of dat nu via de markt is of niet. Zo kunnen we bestaansgaranties organiseren voor bijvoorbeeld water en energie.

Commons trusts

Er zijn diverse instituties denkbaar naast de overheid die ons kunnen helpen om de commons te versterken. ‘Commons trusts’ zijn zulke instituties. Deze organisaties kunnen in principe op elk vereiste niveau worden opgezet om op het gebruik van de commons toe te zien. Een gemeente kan bijvoorbeeld een landtrust inrichten om de lokale voedselvoorziening te verbeteren. Ook binnen bedrijven zijn zulke modellen mogelijk, of voor het organiseren van lokaal krediet, of de energievoorziening.